..................................................................................................

مسجد دارالاحسان سنندج: اين مسجد در ضلع شمالي خيابان امام خميني واقع شده است. برابر كتيبه‌هاي موجود در بناي مسجد به سال

1227 هجري قمري توسط امان‌الله خان اردلان والي كردستان ساخته شده و از نظر فضاهاي موجود مشتمل بر دو ايوان شرقي و جنوبي، گلدسته هاي موجود بر بالاي ايوان شرقي، صحن مركزي، 12 حجره اطراف، شبستان ستوندار با 24 ستون سنگي مارپيچ، سرويسهاي بهداشتي و .... است. بعبارتي مي‌توان مسجد را مسجد مدرسه دانست، چون بخشي از آن حجره طلاب علوم ديني است و بخش جنوبي صحن اصلي مسجد محسوب ميگردد. اين بنا داراي تزئينات كاشيكاري هفت رنگ (مينايي) فوق‌العاده پركار و ظريف،‌ازاره هاي مرمرين،‌آجركاري لعابدار و معقلي، حوض سنگي و فواره هاي زيبا و همچنين ستونها با تزئينات طنابي ميباشد. از عمده تزئينات آن نگارش آيات قرآني در قسمتهاي گوناگون مسجد است،‌بطوريكه دو ثلث قرآن مجيد در اين بنا ننگارش يافته و در گذشته يكي از مهمترين دارالعلم‌هاي دين بوده و بسياري از علما در دارالعلم به سكب علوم مختلفه پرداخته‌اند.اين مسجد يكي از ارزشمندترين مساجد استان كردستان از لحاظ معماري و تزئينات معماري است.

مسجد دارالامان (مسجد والي): در خيابان فردوسي شهر سنندج قرار دارد.اين مسجد در دوران حكومت قاجار و توسط غلامشاه خان فرزند امان‌الله خان اردلان در ضلع شرقي قلعه حكومتي شهر با رون شرقي ساخته شده است. مسجد داراي صحني زيبا و ايوان بزرگي است كه در پشت آن شبستان وسيعي قرار گرفته است و از نظر معماري قابل مقايسه با مسجد دارالاحسان سنندج مي‌باشد اين بنا هم به صورت مسجد-مدرسه بوده است. كه متاسفانه در احداث خيابان فردوسي بخش مدرسه آن از بين رفته است. مسجد يك ايواني و سبك معماري دوره قاجاريه در ساخت آن كامل رعايت گرديده است.

مسجد رشيد قلعه بيگي: اين مسجد جنب بازار سنندج (ضلع جنوبي) قرار دارد كه در اوايل حكومت قاجار ساخته شده و از اين بابت يكي از قديمي‌ترين مساجد استان است. پلان مسجد شبستاني با ستونهاي چوبي دو طبقه است. ورودي آن نيم‌هشتي با قوسهاي متداخل نيم‌دايره (هلال)، خواجه نشين و سكوهاي اطراف، طاقنماهاي متعدد از نوع قوس كليل با بافت خفته-راسته آجري است. حياط چهارضلعي با آبنما، ورودي پله‌دار از دو طرف صحن مسجد، ايوان، شبستان يا چهار ستون چوبي است. ايجاد طاقنماهاي آجرنماي بيروني و داخلي از ويژگيهاي تزئينات معماري آن محسوب ميشود. اين مسجد داراي اتاقهايي در طبقه اول و دوم است كه در اصطلاح محلي به اتاق فقيه (طلاب علوم ديني) خوانده ميشود. مسجد به سبك مسجدهاي منطقه كردستان ساخته شده است و ويژگي اين مساجد شبستان ستون‌دار چوبي (بويژه چهار ستون) و با يك ايوان به سمت حياط و ايوان روي به سمت جنوب است.

مسجد ميرزا فرج‌الله سنندج: اين بنا در ضلع شمالي خيابان 17 شهريور (سه راهي شيخان) قرار گرفته است. بناي مسجد مربوط به دوران قاجاريه است. پلان مسجد شبستاني است كه شامل شبستان ستوندار با چهار ستون چوبي و نيز ايوان ستوندار چوبي در مقابل آن در راهروهايي در اطراف ايوان در دو طبقه ساخته شده است. معماري مسجد از اصول و شيوه‌هاي معماري ايران و بناي مسجد دارالاحسان با روش معماري مساجد كردستاني استفاده نموده‌اند.تمامي مصالح بكار رفته محلي است از عمده تزئينات مسجد مي‌توان به پنجره‌هايي مشبك با گره چيني اشاره نمود و همچنين وجود دو ايوان ستوندار در اضلاع شرقي و جنوبي كه هر يك به ترتيب روي به سمت شرق و جنوب دارند و باني آن شخص به نام ميرزا فرج الله وزير است كه از افراد صاحب منصب عصر قاجار در كردستان بوده است.

مسجد وزير: اين مسجد در خيابان شهدا در ضلع غربي پارك شهدا قرار دارد. زمان ساخت مسجد مربوط به دوران قاجاريه است.پلان مسجد شبستاني است قابل مقايسه با مساحدي همانند ميرزا فرج الله و رشيد قلعه‌بيگي است. مسجد داراي يك حياط در ضلع جنوبي است و شبستان اصلي مسجد داراي چهار ستون چوبي است با تزئينات سر ستون چوبي و سقف مسجد چوبي است. در ضلع غربي مسجد فضايي كه به روش طاق و تويزه مسقف شده محل دفن خانواده‌هاي مشيروزيري و معتمدهاشمي است كه در روي سنگ‌هاي قبر داخل اين فضا به خط نستعليق در حد بسيار عالي نام صاحبان قبر و همچنين اشعار و همچنين نقوش گل و گياه حجاري گرديده كه جاي بررسي و بحث جداگانه‌اي دارند. اين مسجد يكي از بناهاي زيباي شهر سنندج و داراي آب‌نمايي در حياط است كه از آب قنات در آن استفاده ميشود.

مسجد خورشيد لقا خانم: اين مسجد در جنب عمارت مشيرديوان قرار گرفته است و باني آن فردي به همين نام بوده است. مسجد به سبك شبستاني منطقه كردستان است. يعني داراي يك حياط و در ضلع جنوبي با آب‌نما ، فضاهاي ايوان ستوندار و شبستان اصلي چوبي با چهار ستون در ضلع شمالي حياط است. بنا در دو طبقه ساخته شده است و در طرفين شبستان اصلي و راهرو با قوسهاي نيم‌دايره و راه‌پله به طبقه فوقاني تعبيه شده است. درهاي چوبي با كتيبه چوبي اسليمي در آن مدخلهاي ورودي آن از ويژگيهاي بارز ساختمان است. در ضلع جنوبي تعدادي حجره هم قرار دارد كه به سمت كوچه مشير باز مي‌شده و از آنها در گذشته بعنوان مغازه استفاده مي‌شده است. وجه تسميه آن به اين عليت است كه بانويي به نام خورشيد لقا خانم دستور به ساخت آن داده و اين بدان دليل كه در قديم خانم‌ها كمتر توانسته‌اند به مكه مشرف شوند، اين هزينه مكه در ساخت مساجد مصرف مي شد.

مسجد وكيل : يكي از مساجد قديمي شهر سنندج كه در محله قطارچيان و مجاورت عمارت وكيل‌الملك و در ضلع شمالي خيابان كشاورز قرار گرفته مسجد وكيل است. اين مسجد توسط افراد خانواده وكيل ساخته شده است و داراي يك شبستان ستوندار و همچنين حياط و اتاقهايي براي دفن اجساد خانواده‌هاي فوق الاشاره است. مسجد در اواخر دوره قاجار و در سال 1328 هجري قمري ساخته شده است و سبك معماري مساجد فوق‌الذكر در ساخت آن رعايت گرديده است و تزئينات معماري آن آجركاري خفته و راسته در نماي ساختمان است.

مسجد عبدالله‌بيگ (تكيه): اين بنا در بافت قديمي شهر سنندج در محله معروف به سرتپوله و ضلع شرقي خيابان شهدا قرار دارد. مسجد داراي دو بخش اصلي است، يك بخش حياط كه در ضلع جنوبي قرار گرفته و داراي يك آب‌نما است. بخش ديگر فضاي اصلي مسحد است كه با طاق و چشمه طاق و گنبد مسقف گرديده و ايواني قوس‌دار روي به سمت جنوب و حياط مسجد در آن تعبيه شده است كه اخيراً پنجره‌‌اي بزرگ فلزي در آن تعبيه نموده اند و با توجه به اين ويژگي معماري اين مسجد هم از نظر معماري قابل مقاسيه با مساجد منطقه كردستان و تابع همان اصول معماري بوده است و مي‌توان آن را در زمره مساجد يك ايوان سبك كردستاني قلمداد نمود. در طرفين ايوان راهرو حجره‌هايي در دو طبقه ايجاد شده كه حجره‌ها محل آموزش طلاب علوم ديني است. نوع قوسهاي آن يادآور سبك معماري اصفهاني است. تزئينات آن آجركاري خفته و راسته در نماسازي و گره‌چيني و همچنين استفاده از نرده‌هاي فلزي اوايل عصر پهلوي نيز در ساختمان قابل ملاحظه است. تاريخ دقيق ساخت مسجد مشخص نيست احتمالاً در اوايل دوره قاجاريه ساخته شده باشد.

مسجد قوله: اين مسجد در محله قطارچيان سنندج به عبارتي در ضلع جنوبي بلوار كردستان واقع شده است. بناي آن با ويژكي معماري بومي كردستان است كه در آن از ستونهاي چوبي قطور با پلان شبستاني ايجاد شده است. آب‌نماي گود و سرداب و زيرزمين آن به خوبي تركيب و استفاده شده است. اين مسجد كه در محل گودي قرار دارد به همين لحاظ به مسجد قوله نام گرفته است. احتمالاً قدمت آن مربوط به اوايل دوره زنديه باشد. در اوايل دوره پهلوي تغييرات و مرمتهايي در آن داده شده است. آب جاري مسجد از قناتهاي شهر تامين مي‌شود و اكنون نيز فعال است.

مسجد ملا احمد قيامتي: اين مسجد در ضلع غربي بازار قديمي شهر سنندج و اقع شده است به عبارتي در كنار مدخل ورودي غربي بازار قرار گرفته است. بناي مسجد مربوط به دوران قاجاريه است. اين مسجد در يك طبقه ساخته شده و به سبك شبستاني است. داراي يك ايوان ستوندار و همچنين شبستان ستوندار (چهار ستوني) چوبي است. مسجد در ضلع جنوبي داراي يك حياط با آب‌نما و از آب قنات بهره‌مند است. مصالح عمده آن سنگ، آجر، خشت و چوب است و در طرفين ايوان و شبستان اصلي در راهرو تعبيه گرديده است. يكي از ويژگيهاي مسجد وجود تعدادي نوشته‌هاي خط ثلث كه مربوط به يكي از خطاطان مشهور به نام ملا حسن حزين كردستاني است كه در ديوار شبستان و ايوان نصب گرديده است.

مسجد آويهنگ: روستاي آويهنگ در دهستان ژاوه‌رود غربي،‌بخش كلاترزان از شهرستان سنندج واقع شده است. اين مسجد در مركز روستا واقع شده است. پلان مسجد شبستاني و قابل مقايسه با مسجد رشيد قلعه‌بيگي و ميرزا فرج‌الله در شهر سنندج است كه در دو طبقه ساخته شده اند اما در يك اختلاف و آن هم از نظر تعداد ستونهاي چوبي مورد استفاده در هريك از طبقات است. لذا در هر دو شبستان كه در پشت بام آن قرار گرفته است مسجد داراي دو بخش است يك بخش قديمي و بخش ديگري الحاقي است. بخش قديمي طبقه نخست شامل يك شبستان با پلان مستطيل شكل، حوض‌خانه و يك اتاق ورودي مسجد است. بخش الحاقي فوقاني علاوه بر يك شبستان مشابه طبقه همكف و مرده‌شوي‌خانه و يك اتاق و سرويس بهداشتي نيز دارد. ويژگي بارز تزئينات بنا استفاده از قوسهاي نيم‌دايره متداول عصر قاجاريه است. سرستونهاي چوبي و با آيات و تاريخ ساخت و نام خلفاي مذهب اهل تسنن است،. مسجد دوره قاجاريه ساخته شده است.

مسجد دومناره سقز : اين مسجد در خيابان امام خميني شهر سقز و در بافت قديمي آن شهر واقع شده است. تاريخ دقيق بناي مسجد مشخص نيست وليكن اهالي ساخت اين مسجد را به شيخ حسن مولا‌ن‌آباد نسبت داده و بدين جهت احتمال دارد در اواخر دوره افشاريه و اوايل دوره زنديه ساخته شده باشد. مسجد داراي شبستاني با چهار ستون قطور چوبي به نشانه چهار خليفه اهل سنت است .در ضلع جنوب غربي ايوان ستوندار (مصلاي تابستاني) ساخته شده كه فرم مخصوص مساجد منطقه كردستان و بر بالاي مسجد، دومناره رفيع و بلند قرار دارد و به همين دليل به مسجد دومناره شهرت دارد. مصالح بكار رفته در بناي اين مسجد محلي بوده و شامل خشت خام، ملات گل، سنگهاي لاشه، چوب و ... ميباشد. در تزئينات مناره از كاشيها و آجركاريهاي معقلي استفاده شده است. در كنار فضاهاي حوض‌خانه مسجد گنبدي بر فراز آن قرار دارد و بعنوان محل وضوي نمازگزاران استفاده ميشود و احتمالاً قديمي‌تر از مسجد كنوني باشد و زمان ساخت آن مربوط به صفويه باشد.

در ديوارهاي مسجد از كاشيهاي صابونكي با طرحهاي سرو (درخت زندگي) كار استادكار علي اصفهاني تزئيناتي وجود دارد. احتمالاً وي چند سال در سقز ساكن بوده است.

مسجد شيخ مولانا آباد سقز: اين روستا به فاصله حدود 65 كيلومتري جنوب سقز واقع شده است. مسجد به دليل وجود قرآن نفيس خطي كه به خط زيباي شيخ مولانا از عرفاي نامي نوشته شده، احداث گرديده است. تاريخ ساخت دقيق آن مشخص نيست وليكن احتمالاً مربوط به دوره صفويه باشد. پلان مسجد شبستاني و اراي ستونهاي چوبي است. شيخ حسن مولان‌آباد شخصي فاضل و پرهيزكار و معروفي بوده است. مدفن شيخ حسن در همان قريه واقع است.

مسجد جامع روستاي تورجان: تورجان يكي از روستاهاي شهرستان سقز است و بعنوان مركز دهستان تورجان محسوب ميگردد. در 20كيلومتري غرب راه سقز به بوكان قرار گرفته است. مسجد قديمي در داخل روستاي تورجان قرار دارد كه از نظر معماري بومي منطقه داراي اهميت است. اين بنا در زمره مساجد سبك بومي منطقه كردستان است. بنا داراي يك شبستان اصلي با شش ستون در دو رديف سه تايي است. بخشي بعنوان پيش فضا در ضلع غربي شبستان دارد، ايواني ستوندار روي به سمت جنوب و در بخش ضلع جنوبي شبستان با سه ستون چوبي تعبيه شده است. مسجد بر روي يك سكوي (صفه) سنگ‌چين شده ساخته شده است. در مقابل ايوان جنوبي بقاياي حوض آبي قرار دارد كه تماماً از سنگ تراشيده شده است. عمده مصالح اين مسجد سنگ و خشت و آجر در ديوارها، تيرهاي چوبي در سقف استفاده شده است. در ورودي اصلي و قديمي مسجد با دخل و تصرف‌هاي كنوني در بنا مسدود گرديده است كه همين امر موجب گرديده مدخل ورودي ديگر در ضلع غربي ايجاد شود كه در بالاي آن سنگ نبشته اي وجود دارد كه زمان ساخت مسجد را به تاريخ 1258 هجري باز مي‌گرداند. بايد به اين نكته اشاره كرد كه وضعيت معماري مسجد و سابقه تاريخي و فرهنگي روستاي تورجان از اهميت خاصي برخوردار است. همانطوريكه اشاره شد بر روي كتيبه سنگي مسجد تورجان علاوه بر تاريخ ساخت و مرمت مسجد ابياتي حك گرديده كه فقط به بيت آخر اشاره مي‌شود:

براي تاريخش خرد گفت جزاي مسجد خاتون از حق

(الحجار علي‌رضا سال 1258 هجري)

مسجد خسروآباد گروس: اين بنا در روستاي خسروآباد شهرستان بيجار در 45 كيلومتري شرق شهر بيجار واقع شده است. بناي مسجد مربوط به دوران قاجار است و با توجه به نام احتمالاص توسط خسروخان اردلان ساخته شده باشد. اين مسجد داراي پلان شبستاني است كه با شش ستون مدور و قطور آجري و پانزده گنبد كلنبه مسقف شده است. مصلاي تابستاني در ضلع شمالي بنا، ايوان جنوبي و حجره‌هايي بعنوان فضاي استراحت طلاب و خادمين مورد استفاده قرار گرفته است.

از عمده تزئينات مسجد ميتوان به آجركاري و طرحهاي گوناگون در بخشهاي داخلي و خارجي آن اشاره نمود. بدليل وجود چشمه جوشان و پرآب در نزديكي مسجد،‌داراي يك چشمه مناسب است كه از قديم‌الايام از آن در آب‌نماي داخلي حياط استفاده مي‌شده است.

اين مسجد نيز به سبك مساحد خاص منطقه كردستان با ويژگي و رعايت يك ايوان روي به سمت جنوب و شبستاني ستوندار در پشت آن و يك حياط در مقابل آن در ضلع جنوبي ساخته مي‌شده‌است، از بناهاي ارزشمند استان بشمار مي‌رود و بسيار متاثر از سبك معماري مسجد جامع سنندج است.